हरियो साडी, हरियो चुरा र मेहेन्दी: साउनमा किन यति विशेष मानिन्छ?
– पिक्चर नेपाल
साउन महिना सुरु हुनासाथ नेपाली बजारमा हरियो रङको रौनक बढ्न थाल्छ। कपडा पसलदेखि चुरा, पोते र मेहेन्दीका स्टलसम्म हरियो रङले सजिएका देखिन्छन्। गाउँदेखि सहरसम्म महिलाहरू हरियो साडी, कुर्ता, चुरा र मेहेन्दीमा सजिन थाल्छन्। तर, साउनमा हरियो श्रृङ्गार किन यति विशेष मानिन्छ भन्ने प्रश्न धेरैको मनमा उठ्ने गर्छ।
यसको पहिलो कारण प्रकृतिसँग जोडिएको छ। असारभरि धान रोपाइँ र खेतीपातीको मुख्य काम सकिएपछि साउनमा वर्षाले धर्तीलाई हराभरा बनाउँछ। खेतबारी, वनजङ्गल र डाँडाकाँडामा नयाँ पालुवा पलाउँछन्। यही हरियालीलाई जीवन, आशा र समृद्धिको प्रतीक मान्दै महिलाहरूले पनि हरियो रङलाई आफ्नो पहिरनमा समेट्ने परम्परा बसेको विश्वास गरिन्छ। यसले प्रकृतिसँगको आत्मीय सम्बन्धलाई पनि झल्काउँछ।
(फ्रेममा समीक्षा राउत)
धार्मिक रूपमा पनि साउनको विशेष महत्व छ। हिन्दू धर्ममा यो महिना भगवान शिवको प्रिय महिना मानिन्छ। पौराणिक कथाअनुसार माता पार्वतीले भगवान शिवलाई पतिको रूपमा प्राप्त गर्न साउन महिनामा कठोर तपस्या गर्नुभएको थियो। त्यसैले विवाहित महिलाहरूले श्रीमानको दीर्घायु, परिवारको सुख–समृद्धि र दाम्पत्य जीवनको मंगलकामना गर्दै हरियो साडी, चुरा र मेहेन्दी लगाउने गर्छन्। अविवाहित युवतीहरूले पनि असल जीवनसाथीको कामना गर्दै साउनका सोमबार व्रत बस्ने र शिव–पार्वतीको पूजा गर्ने परम्परा आज पनि कायम छ।
हरियो रङलाई शुभ, सकारात्मक ऊर्जा र नयाँ सुरुआतको प्रतीकका रूपमा पनि हेरिन्छ। ज्योतिषीय मान्यताअनुसार यो रङ बुध ग्रहसँग सम्बन्धित मानिन्छ, जसले बुद्धि, समृद्धि र शान्तिको संकेत गर्ने विश्वास छ। यद्यपि यो धार्मिक तथा सांस्कृतिक विश्वासमा आधारित मान्यता हो।
साउनमा मेहेन्दी लगाउने परम्पराको अर्को पक्ष स्वास्थ्यसँग पनि जोडिएको छ। मेहेन्दीको प्राकृतिक शीतल गुणले शरीरलाई चिसोपनको अनुभूति गराउन र गर्मीका कारण हुने असहजता कम गर्न सहयोग पुर्याउने विश्वास गरिन्छ। परम्परागत आयुर्वेदमा पनि मेहेन्दीका केही औषधीय गुणबारे उल्लेख पाइन्छ। त्यसैले मेहेन्दीलाई सौन्दर्यका साथै शुभताको प्रतीकका रूपमा पनि हेरिन्छ।
(फ्रेममा समीक्षा राउत)
समयसँगै साउन मनाउने शैली परिवर्तन भएको छ। पहिले गाउँघरमा मेहेन्दीका ताजा पात पिसेर हात रङ्गाइन्थ्यो भने अहिले बजारमा विभिन्न डिजाइनका मेहेन्दी, हरियो चुरा, पोते र साडी सहजै उपलब्ध छन्। आधुनिकता थपिए पनि यसको सांस्कृतिक महत्व भने उस्तै छ। नयाँ पुस्ताले पनि उत्साहका साथ यो परम्परालाई निरन्तरता दिइरहेका छन्।
साउनमा हरियो साडी, हरियो चुरा र मेहेन्दी लगाउने चलन केवल श्रृङ्गार वा फेसनको विषय होइन। यसले प्रकृतिप्रतिको सम्मान, भगवान शिवप्रतिको आस्था, पारिवारिक सुखको कामना र नेपाली संस्कृतिको सुन्दर पहिचानलाई एकैसाथ बोकेको छ। यही कारण साउन लाग्नासाथ हरियो रङले नेपाली समाजमा छुट्टै उत्साह र उमङ्ग छर्ने गरेको छ।
