दुई पाङ्ग्रामा खप्तड: एउटा अविस्मरणीय साहसिक यात्रा

नयाँ ठाउँहरू घुम्नु, भौगोलिक विविधता, जैवविविधता र जीवनशैलीलाई नजिकबाट नियाल्नु, अनि नयाँ मानिसहरूलाई भेट्नु नै वास्तवमा मानिसहरूले यात्रा गर्नुको मुख्य कारण हो। मैले पनि यसरी नै नयाँ ठाउँहरूको यात्रा गर्न सुरु गरेको थिएँ, जसले मभित्र सधैं रहिरहने उत्सुकता र भोकलाई मेटाउने काम गर्छ। तर, कामको सिलसिलामा गरिने यात्राबाहेक मेरा लागि अन्य यात्राको अर्थ अलि फरक छ। यो मेरा लागि प्रकृतिसँग अन्तरक्रिया गर्ने र आफैंलाई चुनौती दिने एउटा माध्यम हो, किनकि म केवल आफैंभित्र सुधार गर्नुपर्ने कमजोरीहरू भेट्टाउँछु। जब मलाई जीवनमा चुनौतीको कमी महसुस हुन्छ, ऊर्जा घटेको जस्तो लाग्छ, वा उद्देश्यको खोजी गर्नुपर्ने हुन्छ, तब म आफ्नो क्यामेराका सामानहरू लिन्छु, झोला प्याक गर्छु र एउटा नयाँ साहसिक यात्रामा निस्कन्छु। खप्तड अहिलेसम्मकै मेरो सबैभन्दा चुनौतीपूर्ण एकल यात्राको अनुभव बनेको छ।

मैले आफ्नो शारीरिक क्षमताको सीमालाई जाँच्नका लागि खप्तडलाई रोजेको थिएँ। सरुभक्तले आफ्नो उपन्यास ‘चुली‘ मा पनि भन्नुभएको छ कि हिमाल चढ्नु भनेको हाम्रो जीवन बाँच्नु जस्तै हो—जसले अवरोध र चुनौतीहरू देखि डराउँदैन, उसले मात्र हिमालको चुचुरोमा पुग्न सक्छ र अन्ततः कठिन परिश्रमको सुन्दरता तथा तल फेदीको मनोरम दृश्यको आनन्द लिन सक्छ।

“बस यसपटक यो ट्रेक पूरा गर्न देऊ, जिउँदो फर्काउ, र म फेरि यहाँ आउँदिन।” – र मैले त्यो वाचा तोडेँ।

मैले सन् २००७ मा पहिलो पटक खप्तडको यात्रा गरेको थिएँ। धेरैले भन्न सक्छन् कि यो यात्रा अनुभवी ट्रेकर्स वा हिँड्नेहरूका लागि पनि निकै चुनौतीपूर्ण र डरलाग्दो हुन सक्छ। म यो ट्रेक पूरा गर्न निकै उत्साहित र उत्प्रेरित थिएँ, र मैले त्यो पूरा पनि गरे। तर, मलाई के थाहा थिएन भने यात्रा पूरा गर्न केवल उत्साह मात्र पर्याप्त हुँदैन। यसका लागि मन र शरीर दुवैको तालमेल मिल्न जरुरी छ। सायद यही कारणले गर्दा, मैले बाटोमा झन्डै हिम्मत हारिसकेको थिएँ। त्यहाँ उद्धारको कुनै व्यवस्था थिएन र फर्कनका लागि पनि त्यति नै समय र मिहिनेत लाग्ने भएकाले मैले अगाडि बढ्ने निर्णय गरें। र, म खुसी छु कि मैले आफ्नो यात्रा जारी राखें र यसलाई पूरा गरें।

त्यसबेला मैले महसुस गरें कि यदि हामीले आफैंलाई अगाडि धकेल्यौं भने, हाम्रो शक्तिको सीमा हामीले सोचेजस्तो सहजै सकिँदैन। यद्यपि, आफैंलाई थप एक कदम अगाडि बढाउन पर्याप्त आशा र प्रेरणाको आवश्यकता पर्दछ र म फेरि हिँड्न थाले। त्यस क्षण मैले प्रार्थना गरेको थिएँ कि—”यस पटकका लागि मात्र मलाई यो ट्रेक पूरा गर्न देऊ, मलाई जीवित राख, म फेरि कहिल्यै फर्किएर आउने छैन। बस यो एक पटकका लागि।“

तर तपाईंलाई थाहा छ? मैले त्यो बाचा तोडें। म सन् २०१७ मा फेरि खप्तड फर्किएँ। मैले आफ्नो बाचामा एउटा चलाखीपूर्ण बाटो फेला पारेको थिएँ—मैले एक्लै नफर्कने मात्र भनेको थिएँ। त्यसैले यस पटक मैले आफ्नो साइकलसहित जाने निर्णय गरें। मलाई साइकल चलाउन निकै मन पर्छ। खप्तडको यात्रामा मेरो साइकल केवल यातायातको साधन मात्र रहेन; यो एउटा अभिन्न साथीमा परिणत भयो। सम्म परेका सडकहरूमा यसले मलाई सहजै अगाडि बढ्ने आनन्द दियो भने कठिन भूभागहरूमा यसले मेरो सामान बोक्ने भरपर्दो सहयोगी बन्दै उकालो चुनौतीहरू पार गर्न मद्दत गर्‍यो।

यो गतिशील साझेदारीले शारीरिक रूपमा कठिन हुन सक्ने यात्रालाई एक सन्तोषजनक साहसिक कार्यमा बदलिदियो। साइकलको पाङ्ग्राको प्रत्येक घुमाइले मेरो दृढ संकल्पलाई दर्साउँथ्यो र हरेक पटक चुचुरो जित्दा मेरो उपलब्धिमा अर्को एउटा इँटा थपिन्थ्यो। त्यो संघर्ष केवल बाटो पार गर्नु मात्र थिएन, बरु एक यात्री र उसको भरपर्दो साइकलबीचको साझा सहनशीलताको प्रमाण थियो। खप्तडको दुर्गम सुन्दरतामा मेरो साइकल एक मौन नायक बन्यो, जसले चुनौतीहरू पार गर्दै यात्रालाई विशेष बनायो—जुन कुरा केवल एक साइकलयात्रीले मात्र बुझ्न सक्छ। त्यो शारीरिक रूपमा चुनौतीपूर्ण सवारी केवल गन्तव्यमा पुग्नका लागि मात्र थिएन, बरु मेरो दुई पाङ्ग्रे मित्रको भरपर्दो साथले गर्दा सम्भव भएको सुन्दर अनुभूतिका उत्सव थियो।

मैले नेपालका धेरै जिल्लाहरू पुग्ने गरी आफ्नो सुदूरपश्चिम यात्रा सुरु गरेको थिएँ। मेरो प्रारम्भिक योजना काठमाडौंबाट नेपालगन्ज उड्ने, त्यसपछि बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज, चाँदनी दोधारा, कञ्चनपुर, डेलधुरा, बझाङ, दार्चुला र फेरि बझाङबाट डोटी, धनगढी हुँदै काठमाडौं फर्कने थियो। सुरुमा म जहाजबाट नेपालगन्ज ओर्लिएँ र कोहलपुरतर्फ लागें। बाटोमा मेरो एउटा पुरानो साथी भेटियो र उसले बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जसम्म मसँगै जाने ढिपी गर्‍यो। आफ्नो गुलाबी रङको साइकल चलाउँदै ऊ मलाई भेट्न खोज्थ्यो र कहिलेकाहीँ मैले उसलाई भेट्नुपर्थ्यो। स्थानीय मानिसहरू, उनीहरूका स्थानीय सवारी साधन र प्रकृति हेर्दै यति टाढा यात्रा गर्नु पूर्ण रूपमा सार्थक महसुस भइरहेको थियो।

करिब ६४ किमी साइकल चलाएर हामी बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज पुग्यौं। त्यहाँ म नेपाल आर्मीको टोसँगै अघि बढें, जो आफ्नो दैनिक गस्तीका लागि निस्किएका थिए। वन्यजन्तु र अपरिचित क्षेत्रमा उनीहरूको साथले मलाई सुरक्षित महसुस गरायो। तर दुर्भाग्यवश, अर्को एउटा साइकलले मेरो साइकललाई ठक्कर दियो र दुर्घटना भयो। मैले मेरो साइकल मर्मतका लागि काठमाडौं फिर्ता पठाउनुपर्‍यो। त्यसपछि मेरो योजनामा थोरै परिवर्तन आयो। मेरो साइकल फिर्ता नआएसम्मका लागि मैले तीन दिन महेन्द्रनगर र चाँदनी दोधारा घुम्ने निर्णय गरें र यात्राको हरेक पलको आनन्द लिएँ—विशेष गरी दोधारा चाँदनी झोलुङ्गे पुल र विष्णु मन्दिरको भ्रमण।

अन्ततः खप्तडको वास्तविक यात्रा सुरु भयो। अर्को दिन मैले खोर्पे हुँदै बझाङको यात्रा तय गरें, जसको सदरमुकाम चैनपुर हो। त्यहाँको सडक र सुन्दर दृश्यहरू अद्भुत थिए। म पहिलो पटक आउँदा सडकहरू यति राम्ररी मर्मत गरिएका र सुन्दर थिएनन्। तर यस पटक दृश्य फरक थियो। ओरालो बाटोले मलाई वरपरको वातावरणको आनन्द लिने फुर्सद दियो। म अगाडि बढ्दै जाँदा साइकलले मलाई प्राकृतिक सुन्दरता र परिदृश्यमा हराउन पर्याप्त गति र समय दियो।

बझाङ्गी राजा पृथ्वीबहादुर सिंहको पुरानो दरबार

चैनपुर पुगेपछि म त्यहीं बसें र बझाङ्गी राजा पृथ्वीबहादुर सिंहको पुरानो दरबारको अवलोकन गरें। इतिहासले नै हामीलाई अगाडि बढ्ने आधार दिन्छ। यातायातका साधनको अभाव भएको त्यो समयमा पनि ती राज्यहरू कसरी चल्थे होला भनी म अचम्म मान्छु। तर एउटा कुरा जसले मलाई सधैं पिरोल्छ, त्यो हो—हामी विज्ञान र नवीनता (innovation) मा किन यति पछाडि पर्यौं? अन्यथा, हाम्रो इतिहास, कथा, र सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक सुन्दरतालाई धेरै पहिले र सहज रूपमा आन्तरिक तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पुर्‍याउन सकिने थियो। नेपाललाई यसको वास्तविक सुन्दरतामा प्रवर्द्धन गर्ने मेरो यो सोच पक्कै पनि प्रगतिशील हुनुपर्छ।

जब म खप्तडको प्रवेशद्वार दारू गाउँ पुगें, मलाई थाहा थियो कि अबको उकालो यात्राले मेरो शारीरिक क्षमताको कडा परीक्षा लिनेवाला छ। मैले आफ्नो साइकललाई काँधमा बोकें र उकालो चढ्न सुरु गरें। कहिलेकाहीँ सम्म परेको बाटो भेटिँदा म साइकल चलाउँथें र उकालोको थकान मेट्ने गर्थें, अनि केही समयपछि फेरि उकालो यात्रा सुरु गर्थें। यसरी नै मैले सुदूरपश्चिम र खप्तडको आफ्नो यात्रा पूरा गरें।

जब म राष्ट्रिय निकुञ्ज र खप्तड बाबाको ध्यानस्थल पुगें, तब मैले बुझें कि सुन्दर ठाउँहरू र पवित्र तीर्थस्थलहरू सधैं किन दुर्गम र पहुँचभन्दा टाढाका ठाउँहरूमा हुन्छन्। किनभने यदि ती ठाउँहरू सहजै उपलब्ध हुन्थे भने, हामी तिनीहरूको महत्त्व बुझ्ने थिएनौं। खप्तड बाबा, जो एक प्रसिद्ध सन्त हुनुहुन्थ्यो र सुरुमा एक चिकित्सक हुनुहुन्थ्यो, उहाँले ध्यान गर्न र ज्ञान प्राप्त गर्नका लागि यही ठाउँ रोज्नुभएको थियो।

२२५ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रमा फैलिएको खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्ज सुदूरपश्चिमका चार जिल्लाहरू—बझाङ, बाजुरा, अछाम र डोटीको संगम स्थल हो। वनस्पति, चराचुरुङ्गी र वन्यजन्तुको विविधताले धनी यो निकुञ्ज २२६ प्रजातिका चरा, २० प्रजातिका स्तनधारी जनावर र १३५ प्रजातिका फूलहरूको आश्रयस्थल हो। विशेष गरी अक्टोबर–नोभेम्बरको शरद ऋतुमा यहाँको तापमान १०° देखि २०° सेल्सियसको आसपास रहने हुँदा यो समय ट्रेकिङका लागि सबैभन्दा उत्तम मानिन्छ। तर, विकट भूगोल भएकाले यहाँ धेरै आधुनिक सुविधाहरू उपलब्ध छैनन्। त्यसैले यहाँ आउनुअघि पर्याप्त खाना र मेडिकल किट जस्ता आवश्यक पूर्वतयारी गर्न जरुरी छ।

खप्तडको यो दोस्रो साहसिक कार्य केवल एउटा शारीरिक यात्रा मात्र थिएन, बरु यसले मेरो जीवन र सोचलाई नयाँ ऊर्जा दिने काम गर्‍यो। प्रकृति, मानिस र व्यक्तिगत दृढता मिल्दा कसरी एउटा अकल्पनीय यात्रा सम्भव हुन्छ भन्ने उदाहरण मेरो यो यात्रा बनेको छ। खप्तडजस्ता ठाउँहरूको वास्तविक सुन्दरता नै तिनीहरूको दुर्गम हुनुमा लुकेको छ। त्यो अप्ठ्यारो बाटो पार गरेर जब हामी त्यहाँ पुग्छौं, त्यसले दिने आध्यात्मिक जागरण र मानसिक शान्ति शब्दमा बयान गर्न सकिँदैन। मेरो दुई पाङ्ग्रे मित्र (साइकल) सँगको यो यात्राले मलाई सिकाएको छ कि जीवनमा चुनौतीहरू जतिसुकै कठिन भए पनि यदि दृढ संकल्प छ भने हरेक उकालोलाई एउटा सुन्दर गन्तव्यमा बदल्न सकिन्छ।