पशुपतिनाथको ब्रह्मनालमा मृतकलाई किन सुताइन्छ?
–पिक्चर नेपाल
पशुपतिनाथको आर्यघाटमा दाहसंस्कार गर्नुअघि मृतकको शरीरलाई पानीमा किन सुताइन्छ होला? यो दृश्य धेरैले देखेका हुन्छौँ, तर यसको पछाडि जोडिएको धार्मिक र तान्त्रिक मान्यताबारे धेरैलाई थाहा नहुन सक्छ।
पशुपतिनाथको आर्यघाटमा मृतकको शरीरलाई दाहसंस्कार गर्नुअघि ब्रह्मनाल अर्थात् अर्धजल मा सुताउने परम्परा छ। यस क्रममा मृतकको शरीरलाई नाइटोसम्म पानीमा डुबाएर राखिन्छ। हिन्दू धार्मिक परम्परामा यसलाई मृत्युपछिको अन्तिम संस्कारको महत्वपूर्ण अंग मानिन्छ।
हिन्दू तथा तान्त्रिक मान्यताअनुसार मानव शरीरमा विभिन्न द्वार हुन्छन्। दुई आँखा, दुई कान, दुई नाक, एक मुख, नाभि, गुदद्वार र लिङ्ग वा योनि गरी १० वटा द्वार रहेको मान्यता छ। तन्त्रशास्त्रमा मानिसको प्राण कुन द्वारबाट बाहिरिन्छ भन्ने कुरालाई पनि विशेष महत्व दिइएको पाइन्छ।
जीवनभर आध्यात्मिक साधना गर्न नसकेका साधारण मानिसको प्राण मृत्युका बेला तल्ला द्वारबाट बाहिरिन सक्ने धार्मिक विश्वास छ। त्यसैले मृत शरीरलाई अर्धजलमा राख्नुको एउटा उद्देश्य प्राणलाई माथिल्ला द्वारतर्फ लैजान सहयोग गर्ने मान्यता रहेको बताइन्छ।
अर्धजलमा शरीर राख्दा पानीको चापले शरीरका तल्ला भागमा प्रभाव पार्ने र नाभि, गुदा तथा लिङ्ग वा योनि जस्ता तल्ला द्वारलाई बन्द गर्ने तान्त्रिक विश्वास छ। त्यसपछि प्राणलाई माथिल्ला द्वार, विशेषगरी ब्रह्मरन्ध्र अर्थात् शिरको माथिल्लो भागतर्फ जाने मार्ग मिल्ने विश्वास गरिन्छ।
ब्रह्मनालसँग जोडिएको अर्को रोचक पक्ष यसको नाम र धार्मिक प्रतीकसँग सम्बन्धित छ। ब्रह्मनालमा शिरतर्फ आराध्य देवताको प्रतीक वा प्रतिमा राखिने परम्परा छ। शिव, विष्णु वा देवीप्रतिको श्रद्धा र ध्यानले मृत आत्मालाई ईश्वरतर्फ उन्मुख गराउने धार्मिक विश्वास गरिन्छ।
यसै सन्दर्भमा एउटा श्लोक पनि उद्धृत गरिन्छ—
“ब्रह्मनाले विष्णुं मूर्ध्नि धारयन् यो विमुच्यते।
स प्राप्नोत्युत्तमां गतिं मोक्षं चैव सनातनम्॥”
यसको भावार्थ मृत्युसमयमा शिरतर्फ आराध्य देवताको स्मरण र उपस्थिति रहँदा मृत जीवले उत्तम गति तथा मोक्ष प्राप्त गर्न सक्छ भन्ने मान्यता हो।
त्यसैले ब्रह्मनालमा मृतकलाई सुताउने परम्परा केवल शरीरलाई केही समय पानीमा राख्ने प्रक्रिया मात्र होइन। यो मृत्यु, आत्मा, मोक्ष र ईश्वरसँगको सम्बन्धबारे हिन्दू दर्शनमा रहेको गहिरो विश्वाससँग जोडिएको संस्कार हो।
यस्ता परम्पराले हामीलाई एउटा कुरा सम्झाउँछन्—हाम्रा पुर्खाहरूले जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कारलाई केवल सामाजिक चलनका रूपमा मात्र होइन, जीवन र मृत्युको गहिरो अर्थसँग जोडेर हेरेका थिए।
तर यहाँ उल्लेख गरिएका प्राण, द्वार, पानीको चापले प्राणको दिशा बदल्ने तथा मोक्ष प्राप्त हुने कुरा धार्मिक तथा तान्त्रिक मान्यता हुन्; आधुनिक विज्ञानले प्रमाणित गरेका तथ्य होइनन्। यही कारणले ब्रह्मनाल आज पनि नेपाली हिन्दू संस्कृतिको एउटा रहस्यमय र अर्थपूर्ण परम्पराका रूपमा धेरैको चासोको विषय बनेको छ।
