खर्पन: उपत्यकाको मौलिक पहिचान
– पिक्चर नेपाल
काठमाडौँ, ललितपुर र भक्तपुरको परम्परागत जीवनशैली, कृषि संस्कृति र मौलिक पहिचान बोकेको एउटा अमूल्य साधन हो खर्पन। काँधमा राखिने नोल र त्यसका दुवैतर्फ झुन्ड्याइने बाँसका भाँडाजस्ता भाग मिलेर बनेको यो साधनले सयौँ वर्षदेखि उपत्यकामा सामान ओसारपसार गर्ने मुख्य भूमिका निभाउँदै आएको छ।
खर्पन कहिलेदेखि प्रयोग हुन थाल्यो भन्ने यकिन प्रमाण नभए पनि, मल्लकालभन्दा अघिदेखि नै कृषि र व्यापारका काममा यसको प्रयोग हुँदै आएको मानिन्छ। विशेषगरी नेवार समुदायका ज्यापू किसानहरूले मल, बीउ, धान, पराल, तरकारी तथा अन्य कृषि सामग्री बोक्न खर्पन प्रयोग गर्थे। आज पनि उपत्यकाका केही स्थानमा खर्पनमा तरकारी बोकेर बिक्री गर्न हिँड्ने स्थानीयहरू देख्न सकिन्छ।
प्रयोगका आधारमा खर्पन मुख्यतः चकोंल्हँ, वाचाकोंल्हँ र गकोंल्हँ गरी तीन प्रकारका हुन्छन्। यी क्रमशः तरकारी र हलुका सामान, साना सामग्री तथा धान–अन्नजस्ता कृषि उत्पादन बोक्न प्रयोग गरिन्छ।
खर्पनको विशेषता यसको सन्तुलन हो। दुवैतर्फ बराबर भार भएकाले भारी सामान पनि सहज रूपमा बोक्न सकिन्छ। वातावरणमैत्री र स्थानीय सीपबाट बनाइने यो साधन केवल सामान बोक्ने माध्यम मात्र होइन, काठमाडौँ उपत्यकाको श्रम, संस्कृति र कृषि इतिहासको जीवित प्रतीक पनि हो। त्यसैले खर्पनलाई नयाँ पुस्तासम्म चिनाउँदै यसको मौलिकता जोगाइराख्नु आजको आवश्यकता हो।
