चैनपुरे करुवाः काँसको धातुमा कुँदिएको सङ्खुवासभाको जीवन्त इतिहास र पहिचान
– पिक्चर नेपाल
जब हामी नेपाली हस्तकला र पहिचानको कुरा गर्छौं, तब पाल्पाको करुवा वा भोजपुरको खुकुरीको नाम सहजै अगाडि आउँछ। तर, पूर्वी नेपालको ऐतिहासिक व्यापारिक केन्द्र सङ्खुवासभाको चैनपुरमा तयार हुने ‘चैनपुरे करुवा’ केवल एउटा भाँडो वा सजावटको सामान मात्र होइन; यो त नेपाली धातु उद्योगको एउटा यस्तो मौलिक अध्याय हो, जसले काँसलाई कला, संस्कार र गौरवमा बदल्ने सामथ्र्य राख्छ।
आजको मेसिनरी र ‘मास प्रोडक्सन’ (थोक उत्पादन) को युगमा पनि चैनपुरे करुवा किन विशिष्ट छ र यसलाई हेर्ने हाम्रो नजर किन फरक हुनुपर्छ? आउनुहोस्, यसको भित्री सौन्दर्य र महत्त्वलाई नजिकबाट नियालौँ।
१. हातको जादु र कडा मिहिनेत (एउटा करुवा, सयौँ प्रहार)
बजारमा पाइने धेरैजसो धातुका सामानहरू आधुनिक साँचोमा पग्लिएको धातु खन्याएर मिनेटमै तयार पारिन्छन्। तर, चैनपुरे करुवाको कथा बिलकुल फरक र सुन्दर छ। यसको निर्माण प्रक्रिया कुनै कठोर तपस्याभन्दा कम छैन।
काँसको डल्लोलाई कोइलाको भट्टीमा तताउँदै, एउटै लयमा सयौँ पटक घन र हथौडाको प्रहार गरेर यसका प्रत्येक अंग (घाँटी, भुँडी, टुँडिखेलजस्तो लामो मुख र टोपी) लाई आकार दिइन्छ। चैनपुरका कालिगडहरू मेसिनको सहारा बिना, केवल आफ्नो आँखाको अन्दाज र हातको सीपले यसको सन्तुलन मिलाउँछन्। त्यसैले, हरेक चैनपुरे करुवा आफैँमा ‘युनिक’ (अद्वितीय) हुन्छ—संसारमा ठ्याक्कै त्यस्तै अर्को करुवा भेट्टाउन असम्भव छ।
२. बुट्टामा स्थानीय प्रकृति र जीवनको कथा
चैनपुरे करुवाको सबैभन्दा बलियो र आकर्षक पक्ष यसको घाँटी र जीउमा कुँदिने बुट्टाहरू हुन्। छेस्नी र हथौडाको सानो ठक–ठक आवाजसँगै काँसको चम्किलो सतहमा एउटा जीवन्त चित्रकला कोरिन पुग्छ। यसमा कुँदिने ‘कागती बुट्टा’, ‘तारे बुट्टा’ वा ‘लहरे बुट्टा’ ले पूर्वी पहाडको प्रकृति, वनस्पति र त्यहाँको जनजीवनलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्। यो कला पुर्खादेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको एउटा अलिखित इतिहास हो, जसलाई हाम्रा कालिगडहरूले धातुमा सुरक्षित राखेका छन्।
३. संस्कार, सम्पन्नता र दैनिक जीवनमा उपयोगी
धेरैजसो कलाकृतिहरू केवल भित्तामा वा सोकेशमा सजाउनका लागि मात्र हुन्छन्। तर चैनपुरे करुवा यस्तो कला हो, जसलाई हामी दैनिक जीवन र संस्कारमा प्रयोग गर्न सक्छौँ।
प्रतिष्ठाको प्रतीकः नेपालका विभिन्न जिल्लामा पाहुनालाई चैनपुरे करुवाबाट पानी पिलाउनु उच्च सम्मानको प्रतीक मानिन्छ। विवाह, पूजाआजा र शुभकार्यमा यसको प्रयोग प्रतिष्ठा र सम्पन्नताको संकेत हो।
स्वास्थ्यका लागि फाइदाजनकः काँसको भाँडामा राखिएको पानी स्वास्थ्यका लागि निकै लाभदायक मानिन्छ। यसको विशुद्ध मौलिक बनावटका कारण यसमा राखिएको पानी लामो समयसम्म फ्रेस (ताजा) र शीतल रहन्छ।
चुनौतीको मोडमा परम्परागत सीप
समयसँगै बजारमा स्टिल, प्लास्टिक र तयारी मेसिनरी सामानको बाढी आयो। फलस्वरूप, कच्चा पदार्थको अभाव र बजारको उतारचढावका कारण काँसका भाँडा बनाउने परम्परागत कालीगढहरू घट्दै गए। नयाँ पुस्ता अन्य पेशातर्फ आकर्षित हुँदा यो ऐतिहासिक र रैथाने सीप केही समय ओझेलमा पर्यो र संकटको सामना गर्नुपर्यो।
विरासतबाट आधुनिक ब्रान्डतर्फः एक सकारात्मक मोड
विडम्बना के छ भने, आज विश्वभर हस्तनिर्मित, दिगो र सांस्कृतिक मूल्य बोकेका उत्पादनको माग बढिरहेको छ—जुन गुण चैनपुरे करुवामा सदियौँदेखि छ। वर्तमान समयमा युवा पुस्ता र कलाप्रेमीहरूको दृष्टिकोण यसप्रति पुनः सकारात्मक बन्दै गएको छः
हेरिटेज भ्यालु (सम्पदा मूल्य): आजका मानिसहरू सस्तो र प्लास्टिकका सामानभन्दा इतिहास र कथा बोकेका रैथाने उत्पादनलाई बढी महत्त्व दिन थालेका छन्।
प्रिमियम उपहारको संवाहकः अचेल आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकहरू, विशिष्ट अतिथिहरू र पारिवारिक उत्सवहरूमा चैनपुरे करुवालाई एउटा उच्चकोटीको र अर्थपूर्ण उपहारको रूपमा प्रदान गर्ने संस्कृति फस्टाउँदो छ।
भविष्यको मार्गचित्रः यदि यसलाई सही ब्रान्डिङ, भौगोलिक पहिचान, आधुनिक बजार र अन्तर्राष्ट्रिय प्रदर्शनीसँग जोड्न सकियो भने, चैनपुरे करुवा केवल सङ्खुवासभाको चिनो मात्र नभई नेपाललाई विश्वसामु चिनाउने एउटा बलियो ‘सांस्कृतिक ब्रान्ड’ बन्न सक्छ।
निष्कर्ष
सङ्खुवासभाको पहाडी हावापानीको बीचमा अवस्थित चैनपुरमा जब घनको आवाज गुञ्जन्छ, तब बुझ्नुपर्छ—त्यहाँ एउटा धातु मात्र पग्लिरहेको छैन, बरु नेपालको एउटा बलियो पहिचान आकार लिइरहेको छ। चैनपुरे करुवा जोगाउनु भनेको एउटा काँसको भाँडो बचाउनु मात्र होइन; नेपाली श्रम, धैर्य, इतिहास र पहिचानलाई भविष्यका पुस्तासम्म सुरक्षित राख्नु पनि हो। यो हाम्रो राष्ट्रिय गौरव हो, र यसको चमकलाई कहिल्यै फिक्का हुन दिनु हुँदैन।
