साउने संक्रान्ति: आजबाट सुरु भयो नेपालीहरूको चाडबाडको शृङ्खला
– पिक्चर नेपाल
आज साउने संक्रान्तिसँगै पवित्र श्रावण महिना सुरु भएको छ। नेपाली समाजमा आस्था, प्रकृति र परम्पराको सुन्दर संगमका रूपमा मनाइने यो महिना धार्मिक तथा सांस्कृतिक दृष्टिले विशेष महत्त्व राख्छ। आजकै दिनबाट वर्षभरि मनाइने विभिन्न चाडपर्वहरूको सुरुवात हुने विश्वास पनि छ।
श्रावण महिनालाई देवका देव महादेवप्रतिको अगाध भक्तिको महिना मानिन्छ। पौराणिक कथाअनुसार समुद्र मन्थनका क्रममा निस्किएको ब्रह्माण्डकै विनाशक हलाहल विषलाई भगवान् शिवले आफैँ ग्रहण गरी सृष्टिको रक्षा गर्नुभएको थियो। विषको दाह शान्त पार्न उहाँ नेपालकै गोसाइँकुण्डमा पुगेर शयन गर्नुभएको जनविश्वास छ। त्यसैले यस महिनाभर शिवलिङ्गमा पवित्र जल, बेलपत्र, धतुरो र बेली पुष्प चढाएर पूजा–आराधना गर्दा भोलेनाथ प्रसन्न भई सुख-समृद्धि प्रदान गर्ने धार्मिक मान्यता छ।
श्रावण महिनाभर नेपालका पशुपतिनाथ, डोलेश्वर, पिण्डेश्वर, जलेश्वरनाथ, सिद्धेश्वर र कमलामाई दोभानलगायत देशैभरिका शिवालयहरूमा भक्तजनको अभूतपूर्व घुइँचो लाग्ने गर्छ। सुन्तला र पहेँलो वस्त्र धारण गरेका काँवरियाहरू पवित्र जलाशयबाट जल बोकेर, खाली खुट्टा लामो पदयात्रा गर्दै शिवालय पुग्ने गर्छन्। यो आध्यात्मिक पदयात्रालाई बोलबम यात्रा पनि भनिन्छ, जसले नेपाली संस्कृतिमा धार्मिक आस्था, समर्पण र आपसी एकताको अनुपम उदाहरण प्रस्तुत गर्छ।
साउने संक्रान्तिलाई लुतो फाल्ने दिनका रूपमा पनि चिनिन्छ। वर्षायाममा खेतीपाती गर्दा हिलो, माटो र पानीका कारण हुन सक्ने छालाजन्य रोगहरूबाट बच्न हाम्रा पुर्खाहरूले स्वास्थ्य र सरसफाइसँग जोडेर यो परम्परा सुरु गरेका थिए। यस दिन दिउँसो जङ्गल वा बारीमा गएर कुकरडाइनो, तीतेपाती, पानीसरो जस्ता औषधीय गुण भएका वनस्पतिहरू जम्मा गरिन्छ। साँझको समयमा दनदनी बलिरहेको आगोको राँको बालेर घरको चारैतिर घुमाउँदै ‘लौ है लुतो लैजाऊ’ भन्दै खेत वा मकैबारीतर्फ फ्याँक्ने गरिन्छ। यस क्रममा नाङ्लो ठटाउने, शङ्ख फुक्ने, घण्ट बजाउने र रोग-व्याधि घरभित्र नपसोस् भनी केही बेर मूलढोका बन्द गर्ने रोचक चलन छ। यस विशेष दिनमा घरघरमा खीर, सेलरोटी, अचार र सिजन अनुसारका मीठा परिकारहरू बनाएर परिवारका साथ खाने आनन्द नै बेग्लै हुन्छ।
यसै दिनदेखि सूर्य मिथुन राशिबाट कर्कट राशिमा प्रवेश गर्ने भएकाले साउने संक्रान्तिलाई कर्कट संक्रान्ति वा दक्षिणायनको सुरुवात पनि मानिन्छ। श्रावण महिना नारी सौन्दर्य र प्रकृतिको उत्सव पनि हो। विशेषगरी श्रावणका सोमबार महिलाहरू हरियो चुरा, पोते, मेहेन्दी र हरिया वस्त्रमा सजिने गर्छन्। हातमा सजिएका मेहन्दीका बुट्टा र हरिया चुराहरू नेपाली संस्कृतिमा सौभाग्य, समृद्धि र प्रकृतिको हरियालीसँग एकाकार हुने सुन्दर प्रतीक हुन्।
श्रावण केवल धार्मिक महिना मात्र होइन, यो त प्रकृतिले पृथ्वीलाई हरियालीको घुम्टो ओढाउने समय हो। खेतबारीमा लहलहाएका बाली, झरीले धोएर सफा बनेका पहाड, गाउँघरका हिलाम्य गोरेटामा चप्पल पड्काउँदै हिँडेका बाल्यकालका मिठा सम्झना, र साउने झरीमा पोलेको वा उसिनेको मकैको स्वादले यो महिनालाई हरेक नेपालीको मनमा अमर बनाउँछ।
साउने संक्रान्तिले हामीलाई आस्था, प्रकृतिप्रतिको सम्मान, सांस्कृतिक पहिचान र सामुदायिक एकताको सुन्दर सन्देश दिन्छ। यही हरियाली र सकारात्मक ऊर्जासँगै सुरु भएको श्रावण महिनाले हामी सम्पूर्ण नेपालीहरूको जीवनमा सुख, शान्ति, सु-स्वास्थ्य र समृद्धिको बहार ल्याओस्। साउने संक्रान्तिको हार्दिक शुभकामना!
