गथांमुगः चःह्रे: डर भगाउने परम्परा र जात्राको सुरुआत
–पिक्चर नेपाल
काठमाडौं उपत्यकाको संस्कृति केवल जात्रा, नाच र उत्सवमा सीमित छैन। यहाँका हरेक पर्वसँग मानिसको जीवनशैली, लोकविश्वास, प्रकृति र सामाजिक परम्पराका आफ्नै कथा जोडिएका छन्। यस्तै पुरानो र रोचक पर्व हो—गथांमुगः चःह्रे, जसलाई नेपालीमा गठेमङ्गल वा घण्टाकर्ण चतुर्दशी पनि भनिन्छ।
श्रावण कृष्ण चतुर्दशीका दिन मनाइने यो पर्व नेवाः समुदायमा विशेष महत्त्वका साथ मनाइन्छ। यही दिनदेखि काठमाडौं उपत्यकामा वर्षभरि चल्ने विभिन्न जात्रा तथा सांस्कृतिक गतिविधिको सुरुआत हुने मान्यता पनि छ।
घण्टाकर्णको कथा
गथांमुगः चःह्रेसँग सबैभन्दा बढी जोडिने नाम हो—घण्टाकर्ण। लोककथामा उनलाई ठूलो कानमा घण्टा झुन्ड्याएको डरलाग्दो राक्षसका रूपमा वर्णन गरिन्छ। भगवान्को नाम सुन्न नपरोस् भनेर उनले कानमा घण्टा झुन्ड्याएको भन्ने जनश्रुति छ।
घण्टाकर्णको अत्याचारबाट मानिसहरू त्रसित भएपछि एउटा चलाख भ्यागुतोले उनलाई हिलो भएको ठाउँमा फसाएको र त्यसपछि स्थानीय मानिसहरूले उनको अन्त्य गरेको कथा पनि प्रचलित छ। घण्टाकर्णको कथाका विभिन्न रूप पाइने भएकाले यसलाई लोककथा र सांस्कृतिक जनविश्वासका रूपमा बुझिन्छ।
यही कथाको सम्झनामा गथांमुगः चःह्रेको दिन टोल–टोलमा बाँस, नर्कट, छ्वाली, पराललगायत सामग्री प्रयोग गरेर घण्टाकर्णको ठूलो पुतला बनाइन्छ। पुतलालाई दोबाटो वा चौबाटोमा राखिन्छ। दिनभरि त्यस वरिपरि चहलपहल हुन्छ भने बालबालिका तथा युवाहरूले रमाइलो गर्दै जगात् अर्थात् दान माग्ने चलन पनि छ।
साँझ परेपछि पुतलालाई टोलबाट बाहिर लैजाने, खोलामा विसर्जन गर्ने वा जलाउने गरिन्छ। यसरी राक्षसको प्रतीकलाई बिदाइ गर्नु डर, अशुभता र नकारात्मकतामाथि मानवताको विजयको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ।
गथांमुगःका चलन र परम्परा
गथांमुगः चःह्रेको दिन काठमाडौं उपत्यकाका विभिन्न ठाउँमा दोबाटो तथा चौबाटोमा पात, बोहोता वा दुना–टपरीमा भात तथा खानेकुरा राख्ने चलन छ। परम्परागत विश्वासअनुसार यस्तो खाना भूतप्रेत वा अदृश्य शक्तिका लागि छुट्याइएको मानिन्छ र यसले घरपरिवारलाई अशुभ प्रभावबाट जोगाउने विश्वास गरिन्छ।
घरको मूल ढोकामा फलामको किला ठोक्ने र धातुको औँठी लगाउने चलन पनि यही पर्वको अर्को विशेषता हो। जनविश्वासअनुसार किलाले अशुभ शक्ति घरभित्र प्रवेश गर्न रोक्छ भने औँठीले दुर्भाग्यबाट जोगाउँछ। पुराना नेवाः बस्तीका काठे ढोकामा वर्षौँदेखि ठोकिएका किलाका चिन्हहरू आज पनि देख्न सकिन्छ।
वर्षायाममा पर्ने भएकाले यो पर्व सरसफाइसँग पनि जोडिएको पाइन्छ। पुरानो समयमा घर–आँगन सफा गर्ने, फोहोर हटाउने र वरपरको वातावरण व्यवस्थित गर्ने चलन थियो। त्यसैले यस पर्वमा लोकविश्वाससँगै सामाजिक र व्यवहारिक पक्ष पनि जोडिएको देखिन्छ।
बालबालिकाको सहभागिता पनि गथांमुगः चःह्रेको रमाइलो पक्ष हो। उनीहरूले बाँस, पातपतिङ्गरलगायत सामग्रीबाट घण्टाकर्णको आकृति बनाउने, बाटोमा राखेर जगात् माग्ने र बटुवासँग रमाइलो गर्ने चलन थियो। कसैले दान नदिँदा उसलाई ‘राक्षसको नाति’ भनेर जिस्क्याउने परम्परा पनि सुनिन्छ।
गथांमुगःपछि सुरु हुन्छ लाखे नाच
गथांमुगः चःह्रेसँग काठमाडौं उपत्यकाको लाखे परम्परा पनि जोडिएको छ। यसपछि उपत्यकाका विभिन्न ठाउँमा जात्रा, नाचगान र सांस्कृतिक गतिविधिको माहोल बढ्दै जान्छ। त्यसैले गथांमुगः चःह्रेलाई उपत्यकामा जात्राको सुरुआती पर्वका रूपमा पनि सम्झिने गरिन्छ।
पुरानो समयमा रोग, प्राकृतिक घटना वा असामान्य परिस्थितिको वैज्ञानिक कारणबारे मानिसहरूलाई धेरै जानकारी थिएन। त्यसैले धेरै घटनालाई भूतप्रेत वा अदृश्य शक्तिसँग जोडेर बुझ्ने गरिन्थ्यो। समयसँगै विज्ञान र चिकित्सा अगाडि बढे पनि ती पुराना विश्वाससँग जोडिएका धेरै परम्परा भने संस्कृति बनेर आजसम्म बाँचेका छन्।
त्यसैले गथांमुगः चःह्रे केवल घण्टाकर्णको पुतला बनाउने वा जलाउने दिन मात्र होइन। यो काठमाडौं उपत्यकाको लोककथा, संस्कार, सामुदायिक सहभागिता, सरसफाइ, कला र जात्रा संस्कृतिसँग जोडिएको जीवन्त पर्व हो।
पुराना गल्लीका काठे ढोकामा देखिने किलाका चिन्ह, दोबाटोमा राखिएका दुना–टपरी, घण्टाकर्णको पुतला र त्यसपछि सुरु हुने जात्राको रौनकले एउटा कुरा सम्झाउँछन् – संस्कृति भनेको विगतको सम्झना मात्र होइन, पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको जीवन्त जीवनशैली हो।
