‘नेपालको गोआ’ बन्न सक्ने: कोशी टप्पु र प्रकाशपुर

पिक्चर नेपाल

भौगोलिक रूपमा विविध र प्राकृतिक रूपमा धनी नेपालका कतिपय ग्रामीण क्षेत्रहरू प्रचुर पर्यटकीय सम्भावना, धार्मिक महत्त्व र अद्वितीय जैविक विविधता हुँदाहुँदै पनि अझै ओझेलमा छन्। सुनसरी जिल्लामा पर्ने प्रकाशपुर र यसको काखमा रहेको कोशी टप्पु क्षेत्र यसैको एउटा प्रतिनिधि उदाहरण हो। अक्सर नजिकैका ठूला सहर वा ‘वरपरका चर्चित ठाउँहरूको नाम नलिई’ चिन्न गाह्रो पर्ने यो क्षेत्र वास्तवमा नेपालकै एउटा उत्कृष्ट पर्यटकीय गन्तव्य बन्ने हैसियत राख्दछ।

सुनसरी, सप्तरी र उदयपुर जिल्लाको सङ्गमस्थलमा १७६ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रमा फैलिएको कोशी टप्पु नेपालको एक प्रख्यात सिमसार क्षेत्र हो। भूपरिवेष्ठित देश नेपालमा भएर पनि यो क्षेत्रमा उभिएर हेर्दा टाढाको क्षितिजसम्म जमिन नदेखिने हुनाले यसले ‘समुद्र वा महासागर’ को झझल्को दिन्छ।

यदि स्थानीय र केन्द्रीय सरकारले यसको प्रवर्द्धन र आवश्यक पूर्वाधार निर्माणमा जोड दिने हो भने यो ठाउँ ‘नेपालको गोआ’ बन्न सक्छ। युवादेखि लिएर हरेक उमेरसमूहका मानिसका लागि यो एउटा उत्कृष्ट ‘बिच गेटवे’ र पर्यटकीय केन्द्र बन्न सक्ने प्रचुर सम्भावना छ। पूर्वी तराईको यो क्षेत्र हरियाली र कृषिका लागि प्रसिद्ध छ। कोशी नदीको बहाव क्षेत्रमा रहेका नर्कटघारी, काँसघारी र ताजा पानीका दलदलहरू मिलेर बनेको यो क्षेत्र समुद्री सतहबाट ७५ देखि ८१ मिटरसम्मको उचाइमा अवस्थित छ। पानी र जमिनको यो सुन्दर संयोजनले गर्दा यहाँको परिदृश्य अत्यन्तै मनमोहक देखिन्छ।

प्रकाशपुर बजारबाट कोशी नदी पुग्न मात्र १० देखि २० मिनेट लाग्छ। कोशी नदी तरेपछि नेपालको सबैभन्दा सानो वन्यजन्तु आरक्ष-कोशी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष पुगिन्छ। यो आरक्ष मुख्यगरी दुईवटा कुराका लागि विश्वप्रसिद्ध छ:

चराचुरुङ्गीको विविधता: यहाँ ५०० भन्दा बढी प्रजातिका चराहरू पाइन्छन्। चराहरूको बसाइँसराइको ढाँचा, वनस्पति र जैविक विविधताको अध्ययन तथा ‘बर्ड वाचिङ’ का लागि यो संसारकै उत्कृष्ट थलो बनेको छ।

अर्ना (एसियाली जङ्गली भैँसी): नेपालमा अर्ना पाइने मुख्य क्षेत्र नै यही आरक्ष हो, जसको संरक्षणका लागि यो ठाउँ समर्पित छ।

जैविक विविधतासँगै यसको धार्मिक महत्त्व पनि उत्तिकै छ। नेपाली संस्कृति र हिन्दु धर्ममा नदीहरूलाई अत्यन्तै पवित्र र पूजनीय मानिन्छ। सातवटा प्रमुख नदीहरू (सप्तकोशी) को सङ्गम स्थल भएकाले यो क्षेत्र हिन्दु धर्मावलम्बीहरूका लागि निकै ठूलो आस्थाको केन्द्र हो। यही पवित्र क्षेत्रमा प्रसिद्ध बराहक्षेत्र मन्दिर अवस्थित छ, जहाँ दर्शन र पूजाअर्चनाका लागि हरेक वर्ष हजारौँ भक्तजनहरू आउने गर्छन्। धार्मिक पर्यटनको दृष्टिकोणले यो क्षेत्र पहिले नै स्थापित भइसकेको भए तापनि यसको थप सौन्दर्यीकरण र पूर्वाधार विकास गर्न सके अझ धेरै श्रद्धालु र पर्यटकहरू आकर्षित गर्न सकिन्छ।

सन् २००८ मा कोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीले यस क्षेत्र वरपरका धेरै बासिन्दालाई विस्थापित गर्‍यो र जनधनको ठूलो क्षति पुर्‍यायो। यसै ऐतिहासिक घटनाका कारण कतिपयले यसलाई अझै पनि ‘प्राकृतिक त्रासको क्षेत्र’ को रूपमा मात्र चिन्ने गर्छन्। तर, कोशी टप्पु त्यो विपत्तिभन्दा धेरै माथि, प्राकृतिक र भौगोलिक रूपमा आशिर्वाद प्राप्त क्षेत्र हो।

यहाँको पानीले सम्पूर्ण क्षेत्रलाई सिञ्चित गरी तराईको भूमिलाई अत्यन्तै उर्वर बनाएको छ। कोशी नदीका विभिन्न प्रजातिका माछाहरू स्थानीय बासिन्दाका लागि खाद्य स्रोत हुन्। विशेष गरी यहाँका रैथाने ‘माझी’ समुदायका लागि माछा मार्नु नै मुख्य पेसा र आम्दानीको मुख्य स्रोत हो। यस क्षेत्रको जनजीवन पूर्ण रूपमा यही जलसम्पदामा आश्रित छ। यद्यपि, बाढी जस्ता प्राकृतिक प्रकोपबाट बच्नका लागि सरकारको तर्फबाट निरन्तर अवलोकन र प्रकोप जोखिम व्यवस्थापन (Disaster Risk Management) को ठोस पहल हुन भने आवश्यक छ।

समग्रमा, कोशी टप्पु एउटा यस्तो जादुमयी ठाउँ हो, जहाँ प्रकृतिले मानव सभ्यतालाई अमूल्य उपहारहरू दिएको छ। यहाँका आदिवासी जनजाति, उनीहरूको संस्कृति र पानीमाथिको निर्भरताले मानव र प्रकृतिबीचको सुन्दर सद्भावलाई दर्शाउँछ। यो भौतिकवादी संसारबाट टाढा रहेर प्रकृतिसँग जोडिने र शान्ति प्राप्त गर्ने उत्कृष्ट प्राकृतिक गन्तव्य हो। तराईको विशिष्ट परिदृश्य, चराचुरुङ्गी र अर्नाको संरक्षण, र समुद्र जस्तै फैलिएको कोशीको दृश्य नियाल्नका लागि कोशी टप्पु क्षेत्र नेपालकै एक अद्वितीय र घुम्नैपर्ने गन्तव्य हो।