सिकाली जात्रा: दसैँको विकल्पमा मनाइने खोकनाको ऐतिहासिक एवं सांस्कृतिक सम्पदा

—पिक्चर नेपाल

नेपाल सांस्कृतिक र ऐतिहासिक सम्पदाको एउटा यस्तो जीवित सङ्ग्रहालय हो, जहाँका गल्ली र चौरहरूमा हजारौँ वर्ष पुराना इतिहास जीवन्त भेटिन्छन्। यिनै सुन्दर संस्कृतिहरूमध्ये ललितपुरको ऐतिहासिक नेवार बस्ती खोकना (रैथाने नामः खोना) मा मनाइने ’सिकाली जात्रा’ एक अत्यन्तै विशेष उत्सव हो। पाटन शहरको दक्षिणमा रहेको यो बस्ती नेपालकै सबैभन्दा प्राचीन सभ्यताहरूमध्ये एक मानिन्छ।

तोरीको तेलका लागि विश्वभर प्रसिद्ध खोकनाको सबैभन्दा रोचक विशेषता के हो भने, जब देशभरि बडादसैँ र नेवार समुदायमा ’मोहनी नखः’ को चहलपहल हुन्छ, खोकनाबासी भने यी दुवै पर्व मनाउँदैनन्। उनीहरू आफ्नो मौलिक र कयौँ गुणा प्राचीन ’सिकाली जात्रा’ (जसको वास्तविक नाम सिखली हो) लाई मुख्य उत्सवका रूपमा भव्यताका साथ मनाउँछन्।

सिकाली जात्राको इतिहास निकै प्राचीन छ। यसका केही मुख्य र चाखलाग्दा तथ्यहरू यस प्रकार छन्:

• नगु ग्वारा (ताराको डल्लो): सिकाली खेल (चौर) मा कम्तीमा १० हजार वर्ष पुरानो एउटा अद्भुत ढुङ्गा छ, जसलाई ‘नगु ग्वारा’ भनिन्छ।

• अँध्यारोमा बल्ने ढुङ्गा: सूर्यको प्रकाशले चार्ज भई अँध्यारोमा आफैँ प्रकाश दिने भएकाले विशेषज्ञहरूले यसलाई ‘परवैजनी किरण ढुङ्गा’ (UV Stone) नाम दिएका छन्। चौरमा यस्ता ३ वटा ढुङ्गा छन्, जसलाई सिकाली देवी वा पूर्खा (धम्मर आजु) का रूपमा पुजिन्छ।

• १३ सय वर्ष पुरानो थाली: आश्विन कृष्ण तृतीयाको रात ८ जना किशोर पुजारीहरू मात्र यो ढुङ्गा पूजा गर्न जान्छन् (सर्वसाधारणलाई निषेध हुन्छ)। उनीहरूले लैजाने पूजा थाली (कोत:) १३ सय वर्ष पुरानो छ। यसपालि पनि गत मङ्गलबार राती पूजा गर्दा किशोरहरूले यो ढुङ्गा बलिरहेको प्रत्यक्ष देखेका थिए।

  

नामको रोचक कथा र जात्राको सुरुवात

मल्लकाल (नेपाल संवत् ३३६ तिर राजा अमर मल्लको पाला) देखि यो जात्रा व्यवस्थित रूपमा मनाउन थालिएको हो। ‘सिकाली’ नाम कसरी रहन गयो भन्नेबारे दुईवटा मत छन्:

1. सिखत (फलफूलको खट): नेवार भाषामा फलफूललाई ‘सि’ भनिन्छ। पुजारीहरूले गाउँलेबाट फलफूल भिक्षा मागेर खट (रथ) बनाउने भएकाले ‘सिखत’ बाट अपभ्रंश हुँदै यसको नाम ‘सिकाली’ रहन गएको हो।
2. शिखी बुद्ध: वज्रयानी बौद्ध मत अनुसार यो जात्रा शिखी बुद्धको ज्ञानसँग सम्बन्धित भएकाले ‘शिखी जात्रा’ बाट सिकाली भएको मानिन्छ।

      नोट: वास्तवमा आश्विन शुक्ल प्रतिपदा (घटस्थापना) देखि सुरु हुने यो पर्वमा षष्ठीको दिन ‘सिखली जात्रा’ र सप्तमीको दिन ‘रुद्रायणी जात्रा’ हुन्छ। १३ औं शताब्दीदेखि यसलाई रुद्रायणी जात्रा पनि भन्न थालिएको हो।

सिकाली जात्रा ५ देखि ६ दिनसम्म निकै पवित्रता र धार्मिक अनुशासनका साथ सञ्चालन हुन्छ। जात्रा व्यवस्थापनका लागि खोकनाका तीन प्रमुख गुठीहरू—तागु, सलागु र जागु सक्रिय हुन्छन्।

यी गुठीबाट चुनिएका साना कुमार पुजारीहरूले जात्रा अवधिभर निकै कडा नियमहरू पालना गर्छन्:

• दिनको एक पटक मात्र सात्विक भोजन खान्छन्।

• लसुन, अण्डा, मासु र मदिरा पूर्ण रूपमा बार्छन्।

• वाग्मती नदीमा स्नान गरी शुद्ध भएर सिकाली मन्दिरभित्र गुप्त तान्त्रिक पूजा सम्पन्न गर्छन्।

मुखौटे नाच, रथयात्रा र सत्यको विजय

• १४ देवी-देवताको नाच: स्थानीय पुरुषहरूले भैरव, काली, रुद्रायणी, विष्णु जस्ता १४ देवी-देवताका कलात्मक काठका मुखौटाहरू (ख्वापाः) र ऐतिहासिक भेषभूषा लगाएर परम्परागत बाजाको तालमा गाउँ परिक्रमा गर्छन्।

• भुङ्ग्रोमा नाच: तान्त्रिक शक्ति प्रकट हुने जनविश्वासका कारण कतिपय देवगणहरू बलिरहेको आगोको कोइला (भुङ्ग्रो) माथि खाली खुट्टाले नाच्छन्।

• रथयात्रा र युद्ध अभिनय: जात्राको अन्तिम चरणमा रुद्रायणी देवीको भव्य काठको रथयात्रा गराइन्छ र देवी-दैत्यबीचको युद्धको अभिनय देखाइन्छ, जसले ‘असत्यमाथि सत्यको विजय’ को सन्देश दिन्छ।

सामाजिक एकता र वर्तमान चुनौती
देश–विदेशमा रहेका खोकनाबासीहरू यो अवसरमा घर फर्केर परिवारसँग परम्परागत भोज (समयबजी) खाने गर्छन्, जसले सामाजिक एकता बढाउँछ। यो जीवन्त संस्कृति स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकका लागि पनि प्रमुख आकर्षण बनेको छ। तर पछिल्लो समय, विकासका विभिन्न योजनाहरूका बहानामा सरकारले खोकनाको यो प्राचीन सभ्यता र ऐतिहासिक क्षेत्रलाई नष्ट गर्ने प्रयास गरिरहेको भन्दै स्थानीय बासिन्दाहरू आफ्नो पहिचान जोगाउन संघर्षरत छन्।

निष्कर्ष
आजको आधुनिक समयमा पनि खोकनाका युवा पुस्ताले आफ्नो अमूल्य संस्कृति र पहिचानलाई जोगाएर राख्नु साँच्चै प्रशंसनीय छ। दसैँको विकल्पमा मनाइने यो सिकाली जात्रा केवल उत्सव मात्र नभई इतिहासको ऐना र सामुदायिक एकताको प्रतीक हो। यस्ता १० हजार वर्ष पुराना अमूल्य सम्पदाको जगेर्ना गर्नु हामी सबैको साझा दायित्व हो।