असार १५: जसले जोड्छ किसान, संस्कृति र नेपालको भविष्य

– पिक्चर नेपाल

आज असार १५। नेपालभरि राष्ट्रिय धान दिवस तथा दही–चिउरा खाने दिन मनाइँदैछ। यो दिन केवल धान रोप्ने दिन मात्र होइन, नेपाली किसानको मेहनत, माटोसँगको सम्बन्ध, हाम्रो संस्कृति र प्रकृतिप्रतिको सम्मान झल्काउने विशेष अवसर पनि हो।

नेपाल कृषिप्रधान देश हो। यहाँका अधिकांश किसानको जीवन खेतीपातीसँग जोडिएको छ। असार लागेपछि आकाशमा बादल मडारिन्छ, वर्षा सुरु हुन्छ र खेतहरू रोपाइँका लागि तयार हुन्छन्। यही समय किसानका लागि सबैभन्दा व्यस्त भए पनि सबैभन्दा खुसीको मौसम पनि हो। खेतमा हिलो खेल्दै, धान रोप्दै र असारे गीत गाउँदै गाउँघरमा छुट्टै रौनक छाउँछ।

असार १५ र नेपाली संस्कृति
असार १५ नेपाली मौलिक संस्कृतिसँग गहिरो रूपमा जोडिएको दिन हो। खेतमा धान रोप्दै गाइने असारे गीतले श्रमलाई उत्सवमा बदलिदिन्छ। कतिपय ठाउँमा पञ्चेबाजाको तालमा नाच्दै रोपाइँ गरिन्छ भने गाउँघरमा एकअर्काको खेतमा सघाउने ‘पर्म’ प्रथाले आपसी सहयोग र सामाजिक एकताको सुन्दर उदाहरण प्रस्तुत गर्छ।

यस दिन दही–चिउरा खाने परम्परा पनि विशेष छ। हिलोमा काम गरेपछि शरीरलाई ऊर्जा र शीतलता दिन दही–चिउरा खाने चलन पुस्तौंदेखि चल्दै आएको छ। त्यसैले असार १५ खेतीपातीको मात्र होइन, खानपान र संस्कृतिको पनि पर्व हो।

पहाडदेखि तराईसम्म फैलिएको धान खेती
धान नेपालको प्रमुख खाद्यान्न बाली हो। तराईका विशाल फाँटदेखि पहाडका सिँढीदार गरासम्म धान खेती हुने भएकाले यसको महत्त्व झन् ठूलो छ।
तराईको उर्वर भूमि देशको अन्न भण्डार मानिन्छ। यता पहाडका हरिया गराहरूमा किसानले गरेको कठिन मेहनतले मनमोहक दृश्य सिर्जना गर्छ। पहाडका र तराईका धान दुवैले नेपालको खाद्य सुरक्षामा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएका छन्।

कृषि पर्यटनको बढ्दो सम्भावना
पछिल्ला वर्षहरूमा असार १५ केवल खेतीपातीको पर्वमा सीमित छैन। गाउँमा हुने रोपाइँ, हिलो खेल्ने कार्यक्रम, असारे गीत र स्थानीय खानाले आन्तरिक तथा विदेशी पर्यटकलाई पनि आकर्षित गर्न थालेका छन्।

धेरै पर्यटक गाउँमा बसेर आफैं धान रोप्ने, दही–चिउरा खाने, स्थानीय संस्कृति बुझ्ने र नेपाली गाउँजीवनको अनुभव लिने गरेका छन्। यसले गाउँका होमस्टे, स्थानीय उत्पादन र किसानको आम्दानी बढाउने अवसर पनि सिर्जना गरेको छ। कृषि र पर्यटनलाई सँगसँगै अघि बढाउन सके ग्रामीण अर्थतन्त्र थप बलियो बन्न सक्छ।

किसानका चुनौती
असार १५ उत्सवको दिन भए पनि किसानका समस्या भने अझै धेरै छन्। समयमै मल र गुणस्तरीय बीउ नपाउने, पर्याप्त सिँचाइको अभाव, उत्पादनको उचित मूल्य नपाउने र बजारसम्म सहज पहुँच नहुनु मुख्य चुनौती हुन्।

यस्ता समस्याको समाधानका लागि सरकारले सिँचाइ विस्तार, आधुनिक कृषि प्रविधि, गुणस्तरीय बीउ–मलको व्यवस्था, कृषि बीमा, शीतभण्डार र बजार व्यवस्थापनलाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ। किसानको मेहनतको उचित सम्मान र प्रतिफल सुनिश्चित गर्न सके मात्रै कृषि क्षेत्र अझ बलियो बन्न सक्छ।

हाम्रो दायित्व
असार १५ ले हामीलाई किसानको पसिनाको मूल्य बुझ्न सिकाउँछ। हामीले खाने हरेक गाँस अन्न किसानको मेहनतबाट सम्भव भएको हो। त्यसैले किसानप्रति सम्मान गर्नु, स्थानीय उत्पादनलाई प्राथमिकता दिनु र कृषि क्षेत्रको विकासमा सबैले आफ्नो ठाउँबाट योगदान गर्नु आजको आवश्यकता हो।

निष्कर्ष
असार १५ केवल क्यालेन्डरको एउटा मिति होइन, यो नेपाली जीवनशैली, संस्कृति, श्रम र प्रकृतिसँग जोडिएको अमूल्य पर्व हो। पहाडका हरिया गरादेखि तराईका विशाल फाँटसम्म फैलिएको धान खेतीले हाम्रो अर्थतन्त्र, संस्कृति र पहिचानलाई बलियो बनाएको छ।

यदि परम्परागत कृषिलाई आधुनिक प्रविधिसँग जोड्दै कृषि पर्यटनलाई प्रभावकारी रूपमा विकास गर्न सकियो भने यसले किसानको आय बढाउनुका साथै नेपालको पर्यटन र ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई पनि नयाँ उचाइमा पु¥याउनेछ।

यस असार १५ मा दही–चिउरा खाने मात्र होइन, किसानको श्रमको सम्मान गरौँ, आफ्नै माटोलाई माया गरौँ र समृद्ध नेपालको आधार कृषि नै हो भन्ने सन्देश सबैमा फैलाऔँ।