ठक…ठक… गर्दै जंगल जोगाउने चराः ठूलो सुनजुरे काठफोर

– पिक्चर नेपाल
यदि तपाईं नेपालका तराई वा मध्यपहाडी क्षेत्रका हराभरा वनहरूमा पुग्नुभएको छ भने, त्यहाँको सन्नाटालाई चिर्दै आएको एउटा निरन्तर ध्वनि अवश्य सुन्नु भएको होला— ’ठक–ठक, ठक–ठक’। यो जंगलको कुनै कारखानाको आवाज होइन, बरु प्रकृतिले सुम्पिएको जिम्मेवारी निभाउँदै गरेको एउटा रैथाने चरा ’ठूलो सुनजुरे काठफोर’ को दैनिकी हो।
चराप्रेमीहरूमाझ ‘Greater Yellownape’ नामले चिनिने यो लाहाँचे प्रजातिको चरा हेर्दा निकै राजकीय देखिन्छ। करिब ३३ देखि ३५ सेन्टिमिटर लामो यसको शरीर जैतुनी हरियो रङले सजिएको हुन्छ। तर, यो चराको असली सुन्दरता यसको गर्धनमा लुकेको छ। घाँटीको ठ्याक्कै पछाडि टल्कने चम्किलो सुनौलो पहेंलो जुरो यसरी ठडिन्छ, मानौं जंगलको कुनै राजाले आफ्नो शिरमा सुनको मुकुट पहिरिएको होस्। प्रकृतिले भाले र पोथी चराको रूपमा पनि थोरै कलात्मक भिन्नता राखिदिएको छ; भालेको घाँटीको अगाडिको भाग पनि पहेंलो हुन्छ भने पोथीको घाँटी खैरो वा रातो–खैरो देखिन्छ।

यो सुनौलो मुकुटधारी चरा केवल सुन्दरताको प्रतीक मात्र होइन, यो जंगलको एक सच्चा ’प्राकृतिक डाक्टर’ पनि हो। यसको बलियो, छिनो जस्तो ठुँडले जब रुखका पुराना बोक्राहरू खप्न खोतल्न, तब रुखलाई भित्रभित्रै खोक्रो बनाउने कमिला, धमिरा र कीराका लार्भाहरूको सातो जान्छ। यसको लामो र च्यापच्यापे जिब्रो रुखका साना–साना टोड्काभित्र पसेर ती हानिकारक कीराहरूलाई सजिलै तान्ने अस्त्र बन्छ। यसरी हानिकारक कीराहरूलाई आफ्नो आहारा बनाएर यसले जंगलका रुखहरूलाई सड्न र कुहिनबाट जोगाउँछ।

स्वभावले अलि लजालु रहने यो चरा जमिनमा विरलै मात्र ओर्लिन्छ। रुखको फेदमा ठाडो परेर बस्ने र खाना खोज्दै माथितिर उक्लने यसको शैली निकै रोचक हुन्छ। जंगलमा एक्लै हिँड्दा सिकारी जीवहरूको डर हुने भएकाले यसले एउटा चतुर जीवनशैली अपनाएको छ। यो प्रायः चिबे, भ्याकुर वा जुरेली जस्ता अन्य चराहरूको मिश्रित बथानसँग मिलेर खाना खोज्न निस्कन्छ। जब यो चरा जङ्गलको एक रुखबाट अर्को रुखमा उड्छ, तब यसको तीखो स्वरको ’की–इप’ वा ’क्ल्यु–क्ल्यु’ आवाजले सिङ्गो वन गुञ्जायमान बन्छ।
वसन्त ऋतुको आगमनसँगै मार्चदेखि जुन महिनासम्म यिनीहरूको घरजम गर्ने समय सुरु हुन्छ। यो बेला यिनीहरूले पुराना वा मरेका रुखहरू रोजेर आफैंले ठुँडले खपेर एउटा सुरक्षित गुँड (प्वाल) तयार पार्छन्। पोथीले उक्त गुँडमा ३ देखि ४ वटासम्म सफा सेता अण्डाहरू पार्छे। यस चराको पारिवारिक जीवन निकै उदाहरणीय हुन्छ, जहाँ भाले र पोथी दुवैले पालैपालो अण्डा कोरेल्छन् र बचेराहरूलाई चारो खुवाउँदै मिलेर हुर्काउँछन्।

तर, जंगलको यो अथक कालीगढ र प्राकृतिक बुनेकरको जीवन सधैं सुरक्षित छैन। तीव्र रूपमा भइरहेको वनविनाश र वन व्यवस्थापनका नाममा पुराना तथा धोन्द परेका रुखहरू काटिँदा यिनीहरूको बासस्थान खोसिँदै गएको छ। हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने, ठूलो सुनजुरे काठफोरले रुखमा बनाएका ती पुराना प्वालहरू पछि गएर जङ्गलका अन्य साना चराहरू र रैथाने जनावरहरूको सुरक्षित घर बन्ने गर्छन्। जंगलको संगीत र यसको स्वास्थ्य तबसम्म मात्र जीवित रहनेछ, जबसम्म रुखका हाँगाहरूमा यो सुनौलो मुकुटधारी कलाकारको ’ठक–ठक’ आवाज गुञ्जिरहनेछ। वन जोगाउनु भनेको केवल रुख जोगाउनु मात्र होइन, यी र यस्ता अनगिन्ती सुन्दर जीवनहरूको अस्तित्व जोगाउनु पनि हो।